Oświecenie, chyba jak żadna inna epoka, budzi silne kontrowersje. Dla jednych – zwłaszcza filozofów doby oświecenia jak Wolter, Rousseau, Condorcet oraz ich dziedziców jak Feuerbach, a także Nietzsche – jest źródłem wszelkiego dobra, zerwaniem z wiekami ciemnymi i nowym początkiem będącym fundamentem postępu społecznego. Dla innych – zwłaszcza dla konserwatystów jak Burke i de Maistre i ich dziedziców, ale także dla intelektualistów lewicowej proweniencji jak szkoła frankfurcka – jest źródłem zła w kulturze i cywilizacji europejskiej. Skąd zatem bierze się ten spór trwający do dzisiaj?
Jan Paweł II zwraca uwagę na to, że w kontekście oświeceniowych postaw w zakresie humanizmu, wiary w rozum i postępu „prawdziwy «kulturowy dramat», trwający do dziś, tkwi w tym, że wspomniane idee przeciwstawia się chrześcijaństwu, podczas gdy są one w tradycji chrześcijańskiej głęboko zakorzenione”1. W oświeceniu zatem następuje sekularna translacja chrześcijańskich wartości na język nowej epoki. Oświecenie podejmuje chrześcijańskie idee i wartości, wyrywając je jednak z biblijnego obrazu Boga, człowieka i świata, zmienia ich sens i treść.
Uwzględniając podniesiony przez wielu badaczy, między innymi przez Gertrude Himmelfarb, fakt istnienia wielu oświeceń (m.in. brytyjskie, francuskie, niemieckie, polskie czy amerykańskie) oświecenie zawężone będzie niżej do oświecenia francuskiego i jego intelektualnego dziedzictwa. Chociaż filozofia oświecenia deklaruje humanizm, to jego ateistyczna wersja prowadzi do nihilizmu. Chociaż deklaruje wywyższenie ludzkiego rozumu, to w praktyce dokonuje jego redukcji. Również wiara nie zniknęła – miejsce chrześcijaństwa zajęły religie polityczne lub wiara w „płaskie absoluty” jak rynek. Podobnie postęp stał się ambiwalentny, gdy neguje osobę ludzką i sprowadza ją jedynie do przedmiotu i surowca stechnicyzowanego społeczeństwa.
Humanizm
Na poziomie retoryki oświecenie miało na celu...(...)
Więcej przeczytasz w najnowszym numerze kwartalnika PASTORES 112 (3) 2026.
MARIUSZ SULKOWSKI (ur. 1981), doktor nauk humanistycznych w zakresie nauk o polityce, adiunkt na Wydziale Społeczno-Ekonomicznym Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego (Katedra Teorii Polityki i Myśli Politycznej Instytutu Nauk o Polityce i Administracji) w Warszawie.
