Henryk Pietras SJ, patrolog i bizantynolog, opublikował podsumowanie swych wieloletnich badań nad Soborem Nicejskim z 325 roku. Analizował teksty soborowe i listy z epoki w oryginale oraz w przekładzie, a przy tym odrzucił wiele przyjętych do tej pory interpretacji. Jego wnioski podważają utrwalony „mit” o tym soborze jako wydarzeniu zwołanym głównie dla potępienia Ariusza i dla obrony boskości Chrystusa.
Autor dowodzi, że przyczyną zwołania Soboru Nicejskiego nie była „kontrowersja ariańska”, lecz raczej polityczna inicjatywa cesarza Konstantyna, który pragnął zjednoczyć Kościół i cesarstwo przy okazji jubileuszu swojego panowania. Pietras wykazuje, że źródła świadczące o antyariańskim charakterze soboru są późniejsze i często nieautentyczne. Wskazuje, iż rzeczywiste jego znaczenie zostało nadane dopiero przez żyjących później historyków i przez Atanazego Aleksandryjskiego, który – w obronie własnej pozycji – zbudował narrację o heroicznej walce o ortodoksję. Opracowanie nie ogranicza się do omówienia samego soboru, lecz szeroko przedstawia tło teologiczne wcześniejszych sporów chrystologicznych, zwłaszcza napięcia między szkołą aleksandryjską a antiocheńską, oraz rozwój herezji i definicji ortodoksji w pierwszych wiekach Kościoła. Autor prowadzi czytelnika przez źródła, analizując listy Aleksandra, Ariusza, Konstantyna i Euzebiusza, a także kanony i wyznanie wiary z Nicei. Ukazuje, jak wokół autentycznych dokumentów narosły legendy i błędne interpretacje, które z czasem przekształciły się w „mit założycielski” chrześcijańskiej ortodoksji. Mimo naukowego charakteru publikacji H. Pietras SJ pisze językiem przystępnym, wolnym od żargonu, łącząc precyzję badacza z pasją odkrywcy. Książka ma wymiar niemal detektywistyczny – tropi fałszerstwa i nieścisłości, rekonstruując prawdziwy przebieg wydarzeń z 325 roku. Praca nie podważa wagi przesłania nicejskiego Credo. Pozwala jednak dostrzec, że mimo historycznych zawirowań Kościół wyznał wiarę w takim duchu, w jakim każdy przyjmuje chrzest.
kp
PASTORES 109 (4) 2025
